Βιώνουμε καθεστώς «slowbalisation» – Η Ευρώπη πληρώνει 2/3 των εξόδων της Ρωσίας στην Ουκρανία – Μια παγκοσμιοποιημένη Κίνα είναι μια καλύτερη Κίνα

[English version below]

Πρόωρη χαρακτηρίζει στην «Κ» την είδηση του θανάτου της παγκοσμιοποίησης ο πάλαι ποτέ σύμβουλος του Ζακ Ντελόρ, πρώην επικεφαλής του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, Πασκάλ Λαμί, εξηγώντας ότι τα σοκ από την πανδημία και τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία απλώς ανατιμολογούν το ρίσκο της διασύνδεσης και επιβραδύνουν την πολυτοπικότητα, οδηγώντας σε αυτό που οι οικονομολόγοι αποκαλούν σήμερα «slowbalisation». Σημειώνει, δε, ότι είναι σε εξέλιξη μια στροφή από τον προστατευτισμό στον προληπτισμό. Ο κ. Λαμί παρατηρεί ότι οι δυτικές κυρώσεις εις βάρος της Ρωσίας δεν «δαγκώνουν» την ενέργεια, με ακούσιο αποτέλεσμα η Ευρώπη να πληρώνει τα 2/3 του 1 δισ. ευρώ που το Κρεμλίνο δαπανά ημερησίως για τον πόλεμο στην Ουκρανία. Μια παγκοσμιοποιημένη Κίνα είναι λιγότερο επικίνδυνη από μια αποπαγκοσμιοποιημένη Κίνα, λέει χαρακτηριστικά, επικαλούμενος έναν από τους βασικούς κανόνες στην πυγμαχία: «Αν χτυπήσεις από κοντά πονάει λιγότερο απ’ ό,τι αν χτυπήσεις από μακριά». Ερωτηθείς αν ανατρέπεται η θεωρία ότι η παγκοσμιοποίηση είναι σε θέση να αποτρέπει τους πολέμους, υπογραμμίζει ότι οι περιοχές που είχαν στρατιωτικές συρράξεις τα τελευταία 50 χρόνια κατά βάση βρίσκονταν στο περιθώριο του διεθνούς εμπορίου.

– Μετά την πανδημία, η ουκρανική κρίση. Ορισμένοι μιλούν για ταφόπλακα στην παγκοσμιοποίηση. Εσείς;

– «Tα νέα του θανάτου μου είναι ιδιαιτέρως υπερβολικά», όπως επινόησε ο Μαρκ Τουέιν. Βλέπω μεταβολές και μετασχηματισμούς, όμως δεν βλέπω τίποτα που να παραπέμπει στην αποπαγκοσμιοποίηση ή στο τέλος της παγκοσμιοποίησης. Αλλα λένε οι αριθμοί, όταν μετράμε την εντατικοποίηση της ανάπτυξης, των διεθνών συναλλαγών και της αλληλεξάρτησης στις εφοδιαστικές αλυσίδες. Εχουμε αλλαγές στις σχετικές τιμές που μεταφράζονται σε μεταβαλλόμενα κόστη για τα συστήματα παραγωγής. Είχαμε το κόστος της απόστασης. Τώρα έχουμε το κόστος της ενέργειας ή το κόστος των μισθών – ο κατώτατος μισθός στην Κίνα αυξάνεται κατά 15% ετησίως. Στη συνέχεια θα έχουμε το κόστος του άνθρακα. Αυτό που βλέπουμε είναι μια ανατιμολόγηση του ρίσκου, που είναι πιο ακριβό απ’ ό,τι πριν. Κι έχουμε μια στροφή από τον προστατευτισμό στον προληπτισμό. Δεν είναι η προστασία των τοπικών παραγωγών από τους ξένους παραγωγούς, όσο η προστασία του πληθυσμού από κινδύνους, που συνεπάγονται μέτρα, με κάποιες συνέπειες στο εμπόριο. Εχει μειωθεί η ταχύτητα της πολυτοπικότητας των συστημάτων παραγωγής κι έτσι έχουμε αυτό που ονομάζουμε slowbalisation (σ.σ. επιβραδυμένη παγκοσμιοποίηση). Αλλά οι επαναπατρισμοί επιχειρήσεων σε κάποιες περιοχές είναι πολύ λιγότεροι από αυτούς που υποδηλώνει η αντίστοιχη πολιτική ρητορική, κι αυτό διότι είναι δαπανηροί. Η παγκοσμιοποίηση είναι αποτελεσματική και επώδυνη. Ομως η αποπαγκοσμιοποίηση είναι αναποτελεσματική και επώδυνη. Στον αντίποδα, η αυξανόμενη ταχύτητα της ψηφιοποίησης ενισχύει το διασυνοριακό εμπόριο υπηρεσιών. Κι έπειτα έχουμε αυτή τη μεγάλη «ήπειρο» των δεδομένων, η αξία των οποίων είναι σε θέση να φέρει τα οικονομικά συστήματα ακόμη πιο κοντά, έστω και με τείχη προστασίας.

– Ηρθε για να μείνει η διεθνής απομόνωση της Ρωσίας; Βλέπουμε, για παράδειγμα, να δρομολογείται η απεξάρτηση της Ευρώπης από το ρωσικό αέριο. Πόσο θα διαρκέσουν οι δυτικές κυρώσεις;

– Μέχρι αυτή τη στιγμή, δυστυχώς κατά τη γνώμη μου, οι δυτικές κυρώσεις στη Ρωσία δεν «δαγκώνουν» πραγματικά την ενέργεια. Εξακολουθούμε να εισάγουμε πολύ πετρέλαιο, φυσικό αέριο και άνθρακα από τη Ρωσία. Το κόστος του ρωσικού πολέμου στην Ουκρανία, για τη Ρωσία, είναι περίπου 1 δισ. ευρώ την ημέρα και η Ευρώπη πληρώνει τα 2/3 από αυτό το ποσό.

– Αυτά τα 2/3 αφορούν όλα το εμπόριο ενέργειας;

Οι δυτικές κυρώσεις στη Ρωσία δεν «δαγκώνουν» πραγματικά την ενέργεια. Εξακο-λουθούμε να εισάγουμε πολύ πετρέλαιο, φυσικό αέριο και άνθρακα.

– Ακριβώς. Στην πραγματικότητα, η Ρωσία δεν είναι μια σοβαρά παγκοσμιοποιημένη χώρα. Εξάγει υδρογονάνθρακες και αλουμίνιο ή χάλυβα, τομείς στους οποίους έχει το πλεονέκτημα να μην πληρώνει την ενέργεια στις τιμές που το κάνουν άλλες χώρες. Και εξάγει γεωργικά προϊόντα. Είναι αυτό που ονομάζουμε μοιραίο εμπόριο. Μαζί με τα όπλα, έχουμε σχεδόν το 90% των ρωσικών εξαγωγών. Η Ε.Ε. θα μειώσει την εξάρτηση από όλα τα ρωσικά ορυκτά καύσιμα. Θα χρειαστεί λίγος χρόνος. Υπάρχουν εναλλακτικές, πιθανώς με κόστος για τις τιμές και το περιβάλλον. Εάν συγκρίνετε το ρωσικό αέριο με το αμερικανικό LNG, το περιβαλλοντικό αποτύπωμα είναι πολύ διαφορετικό. Αλλά θα επιταχυνθεί η απεξάρτηση συνολικά από τον άνθρακα. Ως προς τις κυρώσεις, θα πρέπει να διατηρήσουμε την πίεση έως ότου η Ρωσία στείλει τα στρατεύματα πίσω στο σπίτι. Και αυτό μπορεί να πάρει λίγο χρόνο.

– Ποια θα είναι η επίπτωση στην ευρωπαϊκή οικονομία; Σημειωτέον, οι εναλλακτικές πηγές ενέργειας πιθανώς θα κοστίσουν περισσότερο.
– Αυτό είναι απολύτως αληθές βραχυπρόθεσμα, αν και το κόστος των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας μειώνεται με την αύξηση της παραγωγής τους. Είναι ένα τίμημα που θα πληρώσουμε. Θα πρέπει να φύγουμε από τον άνθρακα ακόμη πιο γρήγορα και αυτό θα απαιτήσει περισσότερες και πιο γρήγορες επενδύσεις.

– Ποια θα πρέπει να είναι η στρατηγική της Δύσης ως προς το εμπόριο με την Κίνα;

– Θα πρέπει να κρατήσει την Κίνα παγκοσμιοποιημένη, διορθώνοντας κάποιες ανισορροπίες ή ελλείψεις σε επίπεδο αμοιβαιότητας. Μια παγκοσμιοποιημένη Κίνα –η οποία είναι εταίρος, αντίπαλος και ανταγωνιστής– είναι λιγότερο επικίνδυνη από μια αποπαγκοσμιοποιημένη Κίνα. Θεωρώ ότι η Κίνα πρέπει να παραμείνει εντός του παγκόσμιου συστήματος. Είναι σαν την πυγμαχία. Αν χτυπήσεις από κοντά πονάει λιγότερο απ’ ό,τι αν χτυπήσεις από μακριά.

Οικονομική αλληλεξάρτηση
– Τα προηγούμενα χρόνια πολλοί ήλπιζαν, ιδίως οι ένθερμοι υποστηρικτές της παγκοσμιοποίησης, ότι η οικονομική αλληλεξάρτηση θα λειτουργούσε ως εγγύηση για την παγκόσμια ειρήνη. Θα λέγατε ότι ανατρέπεται αυτή η άποψη σήμερα;

– Αυτό μπορούμε να το προσεγγίσουμε και από την άλλη πλευρά, κάνοντας την αντίστροφη ανάγνωση. Δηλαδή, ακριβώς λόγω της ρωσικής εξάρτησης από το διεθνές εμπόριο, σήμερα –στην περίπτωση της ουκρανικής κρίσης– έχουμε ένα μοχλό πίεσης με τις κυρώσεις, τον οποίο δεν θα είχαμε σε μια διαφορετική περίπτωση. Επιτρέψτε μου να το θέσω ως εξής: η οικονομική αλληλεξάρτηση οδηγεί περισσότερο στην ειρήνη παρά στον πόλεμο. Τα τελευταία 50 χρόνια, αν κοιτάξουμε τις περιοχές του πλανήτη όπου είχαμε τρομερές στρατιωτικές συρράξεις –σε χώρες όπως η Συρία, το Αφγανιστάν, η Τσετσενία, το Σουδάν, η Ερυθραία, η Υεμένη–, δεν είναι σύμπτωση ότι πρόκειται για μέρη τα οποία βρίσκονται έξω από τα κανονικά πρότυπα του διεθνούς εμπορίου. Και νομίζω ότι αν ο Βλαντιμίρ Πούτιν είχε κατά νου μια θετική άποψη για το μέλλον –η οποία εμπλέκει τη Ρωσία σε μια σφύζουσα διεθνή κοινότητα που κοιτάζει μπροστά–, δεν θα συμπεριφερόταν με τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρεται σήμερα. Συνολικά, μπορεί να πει κανείς, η εμπορική αλληλεξάρτηση μειώνει τις εντάσεις οι οποίες μπορούν να οδηγήσουν σε πολέμους.

Link to the journal

_______________________________________

After the pandemic, here comes the Ukrainian crisis to test the resilience of open international trade. Most of the analyses, one reads today, talk about the possible end of globalization. What is your opinion?

“The news of my death are greatly exaggerated”, as coined by Mark Twain! Whereas there has been a series of trends and transformations that, in my view, have resulted in a  different globalisation, I don’t see a change of paradigm. I see changes but nothing like deglobalisation or an end of globalisation. This is not what the numbers say, when you measure globalisation as the intensity of international exchanges and interdependence via supply chains. Ukraine is a different shock than Covid and Covid was a different shock than Fukusima and Fukusima was a different shock than  floods in SE Asia at the end of 2000’s and the floods in SE Asia were a different shock from the subprime crisis. The main parameter that frames these changes are changes in  relative prices that translate in changing costs for productions systems. And more specifically, for a long time in  the past, the cost of distance. There are now many other parameters as well, like the cost of energy  or the cost of wages: Chinese minimum wage rising 15% per year has profoundly influenced patterns of trade. In the future, the main parameter that will change, in my opinion, is the price of carbon, the increase of which will have lots of consequences on the distribution of trade. And what we have seen during the last 10 years, with weather events or the shock of Covid among others, is a repricing of risk. Factoring in sanitary risks or environmental risks impacts trade. The same goes with increasing security risks as evidenced with the Russian invasion of Ukraine, or with the US attempt to decouple its economic system from China. So, risk is more expensive than it was. We actually have a shift from protectionism to precautionism. It’s not so much protecting your producers from foreign producers, but it’ s about protecting your population from risks, which entail a series of measures some of which have consequences on trade flows. Sure, the  speed of multilocalisation of production systems has slowed down. Ιt is what we call slowbalisation. Yet, there remain more pluses than minuses in flows of international exchange. You have some minuses with reshoring in some areas, although much less than in the political Sunday speeches, because it is costly. This confirms my long standing view that globalisation is efficient and painful and that deglobalisation is inefficient and painful. On the other side, the increasing speed of digitalisation augments cross borders trade in services. And then you have this big continent of data. The value in the exchange of data, although poorly measured, is likely to grow big way and will make  economic systems more interdependent, even with firewalls.

Do you think that the international isolation of Russia, with one main element being Europe’s effort to reduce its dependence on Russian energy reserves, is here to stay? How long do you think Western sanctions on Russia will last?

European sanctions on Russia for the moment do not really bite into energy, unfortunately in my view. We still import a lot of oil, gas and coal from Russia. The cost of the Russian war in Ukraine, for Russia, is roughly 1 billion euros per day and Europeans pays for 2/3 of that.

Are these 2/3 all about energy?

Exactly. Actually, if you look at the pattern of Russia trade in the export side Russia is not a seriously globalised country. It exports hydrocarbons and aluminium or steel, where they have the advantage that they don’t pay energy at the international price. And they export agriculture. All these are what economists call fatal trade. If you add weapons, this is almost 90 percent of the Russian exports.

So, to return to the initial question, whatever happens in short term, I am convinced that this Ukraine invasion by Russia will lead to EU looking to reduce its dependence to Russian fossil fuels, whether it’s coal, oil or gas. It will take a little time, there are possible substitutions probably to the cost of higher prices. And probably a more dirty environment footprint short-term, unfortunately. If you compare Russian gas to US LNG, the environment footprint is very different. But, all in all, I think in the long term there will be a synergy between the  decarbonisation trajectory of the EU and less dependence on Russian fossil fuels. And this, at the end of the day, will lead to an acceleration of the EU decarbonisation trajectory. As far as the sanctions are concerned, I believe we have to keep the pressure until Russia brings its troops back home. And it might take some time.

How important the impact on the European economy will be and to what extent will this situation create permanent losses for European budgets? Because, for example, alternative energy sources may be more expensive for Europe at the end of the day.

This isabsolutely true in short term, whereas we also know that the cost of renewables is decreasing with the size of renewables production. Whether it is wind, solar or hydrogen. But, yes, this is a price to pay. What has changed is the actualisation rate. We have to decarb faster than previously. And it will necessitate more and faster investment.

What should be the direction of the West’s strategy in terms of its trade relations with China?

The answer is different for US and  for Europe, as we have a different geostrategic, geoeconomic and also technological starting point. I think that Europe should keep China globalised while correcting some imbalances or lack of reciprocity. Whatever danger we attribute to China – which is a partner, a rival and a competitor – a globalised China is less dangerous than a deglobalized, self-sufficient China. That’s why I have an reservation vis a vis the US policy now which is to isolate China more and more in order to push back on Chinese economic development which everybody knows is still highly dependent on international trade. But I believe it’s better to keep China within the global system. It’s like boxing. If you hit from near it is less painful than if you hit from far.

Greece is a country that relies heavily on tourism. How do you see the trends in this sector, with the coronavirus and the Ukrainian crisis in the background?

There will be longstanding consequences. First – and that has less to do with Greece – for business travel, because now we have substitutions as our today’s Zoom meeting indicates. Second, there will be a relocalisation to tourism which anyhow was already in the cards. Because of the environment footprint of tourism that has to be reduced. It has to do with transport and the way a number of some touristic sites have been developed. But Greece still has a huge attraction because of its climate, its beauty and its people. So, the French will visit and stay in Greece. But they will probably go more to France and a bit less to Greece. And I think that from the side of the touristic policy the emphasis must be put on the green or the blue economy and offering  novel experiences to visitors.

Many hoped that economic interdependence due to globalization would serve as a guarantee for peace. Do you think this assessment is now overturned?

We can approach this from the other side as well. Because of the Russian dependence on exports, we now we have a lever wit sanctions  that we would not have otherwise. Let me put it this way: interdependence is leading more to peace than war. For the last 50 years, if you look for the places on this planet where we had terrible wars – such as Syria, Afghanistan, Chechnya Soudan, Eritrea, Yemen – it is not a coincidence that these places are outside normal patterns of trade. And I think that if Vladimir Putin had in mind a positive view of the future – which is involving  Russia into a vibrant, forward looking  international community – he would not behave in the way he does. Overall, trade interdependency is a contribution to less tensions that can lead to war.